Sakarya Büyükşehir Belediyesi
Çark Suyu ve Çark
Çark Suyu
Bithynia’nın Melas, Bizans’ın Keles-Kilis, Müslümanların ise Çark Suyu dediği; Sapanca Gölü’nün fazla sularını, Sakarya nehri üzerinden Karadeniz’e boşaltan Çark Deresi 45 kilometre uzunluğundadır. Sapanca Gölü’nün doğusundaki Gölbaşı mevkiinden çıkan Çark Deresi, batıdan Elmalı Deresi, Kocadere ve Söğüt Deresi’ni alarak kuzeydoğuya yönelir. Serdivan ve Adapazarı ilçelerinin Beşköprü, Mithatpaşa, Altınova, Çark Mesire, Şeker, Yazlık, Yenikent semtlerinden geçtikten sonra Seyifler Köyü ve Kalesi yakınında Sakarya Nehri’ne katılır. Üzerinde bulunan Justinianus Köprüsü erken Bizans döneminin Anadolu’daki en görkemli anıtsal yapılarındandır.
Çark
Bugünkü Çark Suyu üzerine 1581-1585 tarihleri arasında Ada Karyesinin ihtiyacına yönelik olarak bir değirmen yapılır. Yaklaşık ikiyüzelli yıla yakın hizmet veren bu değirmen yerine, 1734 yılında hayırsever Devoğlu Mustafa tarafından İlkel de olsa bir “dönme dolap”/“çark” yapılarak ve arklar-kanallar açılarak, Çark suyu Orta Camii çeşmesine ve Adapazarı’na içme suyu olarak taşınır. İçme suyunu önceleri bahçelerdeki kuyu suyundan temin eden Adapazarı halkı böylece düzenli içme suyuna kavuşur. Bu dönemde Bithynia’nın Melas, Bizans’ın Keles-Kilis, Müslümanların ise Çark Suyu dediği; Sapanca Gölü’nün fazla sularını Sakarya Nehri aracılığıyla Karadeniz’e dökmeye yarayan dere üzerine “bostan dolabını andıran bir su dolabı ve su terazisi yaptıran” Devoğlu Mustafa, şehrin o dönemdeki en büyük problemlerinden birini çözer. Adapazarı’nın ilk büyük şehirleşme hamlesi tartışmasız 1891-1899 yılları arasında görev yapan Adapazarı Kaymakamı Mehmet Nüzhet Bey dönemindeki hizmetlerdir. Bugünkü Orhan Camii’ni (Orhan Gazi döneminde yapılan ahşap camii yeniden), şehre içme suyu sağlayan Çark’ı ve bugünkü Atatürk Bulvarı’ndaki “Gümrük Binası”, “Belediye Oteli ve Kıraathanesi”, “Adliye Binası”, “Jandarma Kumandanlığı Binası”nı, “Hapishane Binası”nı, “Belediye Binası”nı, “İtfaiye Binası”nı ve “Emniyet Amirliği Binası”nı yaptıran Kaymakam Nüzhet Bey, Adapazarı’ndaki üstün hizmetlerinden sonra “Paşa” unvanı verilerek İzmit Sancağı Mutasarrıflığına terfi eder. Adapazarı Kaymakamı Mehmet Nüzhet Bey, 1894 yılında nüfusu 20.000 ulaşan Adapazarı’nın içme ve kullanma suyu ihtiyacını karşılamak üzere derenin üzerine Almanlara modern Çark tesisi yaptırır. O tarihten itibaren Adapazarı halkının nezlinde “Çark” daha farklı bir anlam kazanır. 12 metre yüksekliğindeki kulenin üzerine su taşıyan dolap/çark 1903 yılında arızalanır. 1903 yılında bozulan bu dolabın/çarkın yerine tazyikli su toplayan ufak bir su çarkı yapılır ve aynı kulenin üzerine tulumba ile su çıkarılır.
Yüksek su kulesi ve çarkla, suya debi kazandırarak şehre dağılımını sağlayan aygıt, 1915’te kurulan “Adapazarı Araba Fabrikası”ndan sağlanan elektrik sonucu 1916-17 yıllarında, dönemin Belediye Başkanı M. Faik Abasız tarafından daha küçük bir aygıta dönüştürülür. Çarkta 1940 yıllarda biri yedek olmak üzere ayrı ayrı iki çarka bağlı iki tulumba ve 10 beygir kuvvetinde mazotla çalışan bir motora bağlı santrfüj yer almaktadır. Çarkın veya tulumbanın birisi her hangi bir arızaya uğradığı zaman diğeri çalışan ve her ikisi de bozulduğunda motorun devreye girdiği bir sistem kuruludur. Yedek olarak kullanılan küçük tulumba 1903 yılında büyük olan tulumba ise 1921 yılında yapılmıştır. Bu dönemde tulumbaların ve santrfüjün şehre gönderdiği suyun miktarı kendi kudretlerinin ancak üçte ikisi kadardır. Yani şehre dakikada 400 litre su gelmektedir. Buna rağmen sağlanan su bu dönemde fazlasıyla şehre yetmektedir. Hiçbir tasfiye yapılmadığı zaman bu suyun mikyası ma derecesi 13 olup, filtre edildiğinde 8’e düştüğü görülür. Günümüze kadar yalnızca çarkın kulesi muhafaza edilebilmiştir.
Kent Park İçindeki Yeni Çark
1901 yılına ait bir kartpostaldan yola çıkılarak, fotoğraftaki öğelerin fiziki boyutları tespit edilip aslına uygun birebire yakın bir ölçüde boyutlandırılan ve şekillendirilen Çark, orijinaline uygun olarak tamamen su gücüyle dönecek şekilde Sakarya Büyükşehir Belediyesi ADASU Genel Müdürlüğü ve Sakarya Üniversitesi Öğretim Üyelerinin çalışması sonucu projelendirilir ve günümüzde (2010 yılının Ağustos ayında) Kent Park içerisindeki yerini alır.
Çarkın Teknik Özellikleri:
Çarkın ana yapısının imalatında tekne, vagon, köprü, travers, kimyasal madde kapları, laboratuar masaları, bahçe mobilyası gibi dış mekânlarda son derece dayanıklı “İroko Ağacı” kullanılmıştır. İskele ve oluk sisteminin imalatında her tür masif doğrama ve mobilya imalatında ve özellikle dış cephelerde suya dayanıklılığı nedeniyle tercih edilen, dokusu sert, uzun ömürlü ve sağlam olan “Lareks Ağacı” kullanılmıştır. Ahşap laminasyon sisteminin uygulandığı ana yapının imalatında eleman birleşimleri tamamen geçme ve ahşap kavale ile gerçekleştirilmiştir. Sistemde yer alan rulman yataklarının sabitlenmesi dışında metal kullanılmıştır. Aynı şekilde diğer ahşap kısımları imalatında da ahşap laminasyon sistemi kullanılmış, birleştirmeler ahşap kavale sistemi ile gerçekleştirilmiş, minimum düzeyde metal kullanılmıştır. Çarkın sisteminin yapısal olarak ölçülendirilmesi orijinaline uygun olacak şekilde yapılmıştır. Yapılan projelendirmede çarkın çapı 16,30 metre, genişliği 2,20 metre olarak belirlenmiştir. Çark azami 0,7 m³/saniye debide ve 1 metre düşüdeki su gücü ile 1 devir/dakika ila 5 devir/dakika aralığında çalışabilecek şekilde projelendirilmiştir. Çarkta orijinaline uygun olarak 32 adet palet tasarlanmıştır. Her bir paletin yanında asgari 10 litre suyu -3,40 metre kotundan alarak +12 metre de kurulan oluğa dökecek kapasitede su kovası bulunmaktadır.
Bithynia’nın Melas, Bizans’ın Keles-Kilis, Müslümanların ise Çark Suyu dediği; Sapanca Gölü’nün fazla sularını, Sakarya nehri üzerinden Karadeniz’e boşaltan Çark Deresi 45 kilometre uzunluğundadır. Sapanca Gölü’nün doğusundaki Gölbaşı mevkiinden çıkan Çark Deresi, batıdan Elmalı Deresi, Kocadere ve Söğüt Deresi’ni alarak kuzeydoğuya yönelir. Serdivan ve Adapazarı ilçelerinin Beşköprü, Mithatpaşa, Altınova, Çark Mesire, Şeker, Yazlık, Yenikent semtlerinden geçtikten sonra Seyifler Köyü ve Kalesi yakınında Sakarya Nehri’ne katılır. Üzerinde bulunan Justinianus Köprüsü erken Bizans döneminin Anadolu’daki en görkemli anıtsal yapılarındandır.
Çark
Bugünkü Çark Suyu üzerine 1581-1585 tarihleri arasında Ada Karyesinin ihtiyacına yönelik olarak bir değirmen yapılır. Yaklaşık ikiyüzelli yıla yakın hizmet veren bu değirmen yerine, 1734 yılında hayırsever Devoğlu Mustafa tarafından İlkel de olsa bir “dönme dolap”/“çark” yapılarak ve arklar-kanallar açılarak, Çark suyu Orta Camii çeşmesine ve Adapazarı’na içme suyu olarak taşınır. İçme suyunu önceleri bahçelerdeki kuyu suyundan temin eden Adapazarı halkı böylece düzenli içme suyuna kavuşur. Bu dönemde Bithynia’nın Melas, Bizans’ın Keles-Kilis, Müslümanların ise Çark Suyu dediği; Sapanca Gölü’nün fazla sularını Sakarya Nehri aracılığıyla Karadeniz’e dökmeye yarayan dere üzerine “bostan dolabını andıran bir su dolabı ve su terazisi yaptıran” Devoğlu Mustafa, şehrin o dönemdeki en büyük problemlerinden birini çözer. Adapazarı’nın ilk büyük şehirleşme hamlesi tartışmasız 1891-1899 yılları arasında görev yapan Adapazarı Kaymakamı Mehmet Nüzhet Bey dönemindeki hizmetlerdir. Bugünkü Orhan Camii’ni (Orhan Gazi döneminde yapılan ahşap camii yeniden), şehre içme suyu sağlayan Çark’ı ve bugünkü Atatürk Bulvarı’ndaki “Gümrük Binası”, “Belediye Oteli ve Kıraathanesi”, “Adliye Binası”, “Jandarma Kumandanlığı Binası”nı, “Hapishane Binası”nı, “Belediye Binası”nı, “İtfaiye Binası”nı ve “Emniyet Amirliği Binası”nı yaptıran Kaymakam Nüzhet Bey, Adapazarı’ndaki üstün hizmetlerinden sonra “Paşa” unvanı verilerek İzmit Sancağı Mutasarrıflığına terfi eder. Adapazarı Kaymakamı Mehmet Nüzhet Bey, 1894 yılında nüfusu 20.000 ulaşan Adapazarı’nın içme ve kullanma suyu ihtiyacını karşılamak üzere derenin üzerine Almanlara modern Çark tesisi yaptırır. O tarihten itibaren Adapazarı halkının nezlinde “Çark” daha farklı bir anlam kazanır. 12 metre yüksekliğindeki kulenin üzerine su taşıyan dolap/çark 1903 yılında arızalanır. 1903 yılında bozulan bu dolabın/çarkın yerine tazyikli su toplayan ufak bir su çarkı yapılır ve aynı kulenin üzerine tulumba ile su çıkarılır.
Yüksek su kulesi ve çarkla, suya debi kazandırarak şehre dağılımını sağlayan aygıt, 1915’te kurulan “Adapazarı Araba Fabrikası”ndan sağlanan elektrik sonucu 1916-17 yıllarında, dönemin Belediye Başkanı M. Faik Abasız tarafından daha küçük bir aygıta dönüştürülür. Çarkta 1940 yıllarda biri yedek olmak üzere ayrı ayrı iki çarka bağlı iki tulumba ve 10 beygir kuvvetinde mazotla çalışan bir motora bağlı santrfüj yer almaktadır. Çarkın veya tulumbanın birisi her hangi bir arızaya uğradığı zaman diğeri çalışan ve her ikisi de bozulduğunda motorun devreye girdiği bir sistem kuruludur. Yedek olarak kullanılan küçük tulumba 1903 yılında büyük olan tulumba ise 1921 yılında yapılmıştır. Bu dönemde tulumbaların ve santrfüjün şehre gönderdiği suyun miktarı kendi kudretlerinin ancak üçte ikisi kadardır. Yani şehre dakikada 400 litre su gelmektedir. Buna rağmen sağlanan su bu dönemde fazlasıyla şehre yetmektedir. Hiçbir tasfiye yapılmadığı zaman bu suyun mikyası ma derecesi 13 olup, filtre edildiğinde 8’e düştüğü görülür. Günümüze kadar yalnızca çarkın kulesi muhafaza edilebilmiştir.Kent Park İçindeki Yeni Çark
1901 yılına ait bir kartpostaldan yola çıkılarak, fotoğraftaki öğelerin fiziki boyutları tespit edilip aslına uygun birebire yakın bir ölçüde boyutlandırılan ve şekillendirilen Çark, orijinaline uygun olarak tamamen su gücüyle dönecek şekilde Sakarya Büyükşehir Belediyesi ADASU Genel Müdürlüğü ve Sakarya Üniversitesi Öğretim Üyelerinin çalışması sonucu projelendirilir ve günümüzde (2010 yılının Ağustos ayında) Kent Park içerisindeki yerini alır.
Çarkın Teknik Özellikleri:
Çarkın ana yapısının imalatında tekne, vagon, köprü, travers, kimyasal madde kapları, laboratuar masaları, bahçe mobilyası gibi dış mekânlarda son derece dayanıklı “İroko Ağacı” kullanılmıştır. İskele ve oluk sisteminin imalatında her tür masif doğrama ve mobilya imalatında ve özellikle dış cephelerde suya dayanıklılığı nedeniyle tercih edilen, dokusu sert, uzun ömürlü ve sağlam olan “Lareks Ağacı” kullanılmıştır. Ahşap laminasyon sisteminin uygulandığı ana yapının imalatında eleman birleşimleri tamamen geçme ve ahşap kavale ile gerçekleştirilmiştir. Sistemde yer alan rulman yataklarının sabitlenmesi dışında metal kullanılmıştır. Aynı şekilde diğer ahşap kısımları imalatında da ahşap laminasyon sistemi kullanılmış, birleştirmeler ahşap kavale sistemi ile gerçekleştirilmiş, minimum düzeyde metal kullanılmıştır. Çarkın sisteminin yapısal olarak ölçülendirilmesi orijinaline uygun olacak şekilde yapılmıştır. Yapılan projelendirmede çarkın çapı 16,30 metre, genişliği 2,20 metre olarak belirlenmiştir. Çark azami 0,7 m³/saniye debide ve 1 metre düşüdeki su gücü ile 1 devir/dakika ila 5 devir/dakika aralığında çalışabilecek şekilde projelendirilmiştir. Çarkta orijinaline uygun olarak 32 adet palet tasarlanmıştır. Her bir paletin yanında asgari 10 litre suyu -3,40 metre kotundan alarak +12 metre de kurulan oluğa dökecek kapasitede su kovası bulunmaktadır.
