Sakarya Büyükşehir Belediyesi

Pamukova İlçesi

Adapazarı’na 46 km. uzaklıkta, İstanbul-Eskişehir E-25 karayolu üzerindedir. İstanbul-Eskişehir-Ankara Devlet Demiryolu da ilçe merkezinden geçmektedir. Samanlı dağlarının güney eteklerinde Sakarya Nehrinin aktığı geniş Pamukova Ovasının kuzey kıyısında kurulan ve yüzölçümü 360 km² olan ilçenin denizden ortalama yüksekliği 100 m.dir. Pamukova İlçesi 40.24 derece 28 dakika ile 40.36 derece 33 dakika kuzey paralelleri ve 29.55 derece 34 dakika ile 30.12 derece 42 dakika doğu meridyenleri arasında yer alır. İlçe merkezi; kendi adıyla anılan ovada kuzeyi ve güneyi yüksek tepelerle çevrilidir. Pamukova, doğuda Geyve ilçesi, kuzeyde Sapanca ve Kocaeli-İzmit ilçeleri, batıda Bursa-İznik ilçesi, güneyde ise Bilecik-Osmaneli ilçesi ile çevrilidir. 2007 yılı sayımına göre ilçenin toplam nüfusu 25.767 kişi olup, 10.586’sı (% 41,1’i) köylerde, 15.181’i (% 58,9’u) ilçe merkezinde yaşamaktadır.

Pamukova’da (Eski adı “Akhisar”) çok çeşitli uygarlıkların yaşamış olduğu görülür. Hititler, Bithynialılar, Frigyalılar, Megaralılar, Traklar (Tretler), Persler (İranlılar), Makedonyalılar, Selevkoslar, Romalılar, Emeviler ve Bizanslılar bölgeye egemen olmuşlardır. 1091 yılında da bölgeye Selçukluların tam olarak hâkim olmasıyla Akhisar (Pamukova) civarında bir kısım köyler kurulmuştur. Bugünkü Pamukova halkının; Orta Asya’nın Navarein bölgesinden göç eden Türk boylarından tüm yurda yayılan Kınık ve Kayı boyları olarak X.yüzyılın sonlarında yöreye geldikleri bilinmektedir. Pamukova bölgesi beylikler devrinde bir süre Karesi ve Germiyan Oğulları Beyliğine bağlı kalmış, beyliklerin zayıflaması sonucunda da 1097 yılından sonra çevreye tekrar Bizanslılar hâkim olmuşlardır. Selçuklu Devletinin parçalanmasından 50 yıl sonra, merkezi bugünkü Bilecik Vilayeti’nin Söğüt İlçesi civarında kurulan Osmanlı Beyliği, bir kısım beylikleri kendi himayesi ve egemenliği altına alarak genişlemiş, 1299 yılında Osman Gazi önderliğinde Osmanlı Devleti kurulmuştur. Osmanlı akıncıları 1299 yılında Bilecik Tekfurluğu’nu ve Yarhisar Kalesi’ni fethini tamamlamış, 1305 yılında Lefke (Osmaneli) Tekfurluğu’nu, 1313 yılında da Akhisar (Pamukova), Geyve ve Göynük tekfurluklarını fethederek Osmanlı topraklarına katmışlardır. Osmanlı Devletinin kuruluşunun hemen sonrasında Türklerin egemenliğine geçen “Akhisar” (Pamukova), bu tarihten günümüze kadar işgal görmemiş, sürekli Türklerin elinde kalmıştır.

Pamukova’nın ilk yerleşim yeri; bugünkü ilçe merkezinin 3 km. batısında Oruçlu ve Üçevler köylerinin güneyinde, bugün tarla olarak kullanılan Altıntaş mevkii ve halk tarafından kasaba diye isimlendirilen yer kurulmuştur. Pamukova’nın ilk adı “Kasaba-i Atik”dir. Kasaba-i Atik halkı yerlilerinin, ilçe merkezine hangi tarihte ve niçin taşındıkları kesin olarak bilinmemektedir. Ancak ilk taşındıkları yerin Elperek Mahallesi olduğu, taşındıkları bu yere “Yeni Köy” ismini verdikleri kesindir. Elperek Camii civarına taşınan insanlar camii inşaatı için kestikleri kerpiçleri sıraya dizilip elden ele taşıyarak (elbirlik) camii inşaat alanına getirerek camii inşa etmişlerdir. Kasabanın büyüyerek gelişmesi sonucunda yerleşim merkezinin adı “Akhisar” olarak değişmiştir. Yeni köy adının Akhisar oluşundan sonra Elbirliğin Arapça da, elperek manasına gelmesinden ve Elperek Camii’ne “elbirlik” kerpiç taşınması hadisesinden dolayı, camii çevresindeki mahalleye Elperek Mahallesi adı verilmiştir. 1863 yılından itibaren tutulmaya başlayan tapu kayıtlarına göre; Akhisar (Pamukova), Kocaeli (İzmit) İline bağlı bir ilçe (kaza) iken, 1874 yılında Geyve ilçesine bağlı bucak/nahiye haline gelmiştir.

Akhisar (Pamukova) Cumhuriyet döneminde de Geyve İlçesi’ne bağlı bucak merkezi olarak kalmıştır. Cumhuriyetin ilanıyla belediye kanunlarının çıkarılarak yürürlüğe girmesi sonucunda; nüfusun az oluşu nedeniyle 1926 yılında belediye teşkilatı kaldırılmıştır. “Akhisar” adı 1937 yılında çıkarılan özel bir kanunla isminin başka beldelerle karışması nedeniyle, bölgede bol miktarda pamuk yetiştirilmesinden ilham alınarak “Pamukova” olarak, yine 1938-1939’lu yıllarda da çıkarılan özel kanunlarla “Tesbene” (Fevziye), “Evrenli” (Cihadiye), “Dana” (Turgutlu), “Tirse” (Kemaliye) köylerinin yabancı dillerden gelen adları, yeni isimleri ile değiştirilmiştir. 1946 Yılında yapılan mahalli seçimlerde Sami Karadayı ilk Belediye reisliğine seçilmiştir. Pamukova, 22 Haziran 1987 tarihinde 3392 Sayılı kanunla İlçe olmuş ve 7 Eylül 1988’de ilk Kaymakam atanarak İlçede idari yapılanma tamamlanmıştır. İlçeye merkezine bağlı 3 mahallesi ve 30 köyü bulunmaktadır.

İlçenin ekonomisi tarım dayalıdır. İlçede yetişen başlıca ürünler: Soğan, Domates, lahana, karnabahar, salçalık biber, şeker pancarı, üzüm, şeftali, ayva, gibi bitki ürünlerinden ibarettir. Yayla köylerinde küçükbaş hayvancılık geçim kaynaklarından biridir. Tavuk işletmeleri ile bölgede yetişen çeşitli sebze ve meyveyi işleyerek üretimin tamamını yurt dışına ihraç eden “Capo-Foods” ve Gökgöz Köyü’nde 450 dönüm arazi üzerinde kurulu süt ürünleri fabrikası “Ak Gıda” önemli sanayi faaliyetleri arasında yer almaktadır.

Pamukova ovasını boydan boya geçen Sakarya nehri doğal halini muhafaza eden ormanları, Bizanslılardan ve Osmanlılardan kalan tarihi eserler ve kalıntıları, özellikle gelenek, göreneklerin halen yaşatıldığı yayla köyleri önemli kültür ve tabiat varlıkları sayılabilir. Bunlardan başlıcaları: Akçakaya Köyü Arkeolojik Sit Alanı [Pamukova], Hayrettin Köyü-Menete Mevkii Arkeolojik Sit Alanı [Pamukova], Belediye Binası [Pamukova-Merkez], 12 adet Konut [Pamukova-Merkez], 3 adet Konut+Böceklik [Pamukova-Merkez], 2 adet Böceklik [Pamukova-Merkez], Paşalar Köyü Camii [Pamukova], Elperek Camii [Pamukova-Merkez], Kemaliye Köyü Camii [Pamukova], Karaca Ahmet Sultan Türbesi [Pamukova-Paşalar Köyü], ayrıca “Kemaliye-İznik Su Yolları”, “Sakarya Nehri Kıyı Şeridi”, “Ercova Yaylası”, “Patlak Su Kaynağı”, “İnönü Yaylası”, “Öküz Yatağı Yaylası” ve “Kaymakam Suyu”dur.

Pamukova ilçesine bağlı yerleşim birimleri
Mahalleler: Cumhuriyet, Elperek, Yenice.
Köyler: Ağaçcılar Köyü, Ahiler Köyü, Akçakaya Köyü, Bacıköy, Bakacak Köyü, Bayırakçaşehir Köyü, Cihadiye Köyü (Evrenli), Çardak Köyü, Çilekli Köyü, Eğriçay Köyü, Eskiyayla Köyü, Fevziye Köyü, Gökgöz Köyü, Hayrettin Köyü, Hüseyinli Köyü, İsabalı Köyü, Kadıköy, Karpınar Köyü, Kazimiye Köyü (İngirse), Kemaliye Köyü, Mekece Köyü, Mesruriye Köyü, Oruçlu Köyü, Özbek Köyü, Paşalar Köyü, Pınarlı Köyü, Şahmelek Köyü, Şehvarmaz Köyü, Teşvikiye Köyü, Turgutlu Köyü.